پل مالان
پل تاریخی مالان
جنوب شهر هرات، بر فراز هریرود
پیش از آنکه جادههای امروزی هرات ساخته شوند، مسافران و کاروانهایی که از هرات به سوی قندهار، سیستان و هند میرفتند باید از هریرود عبور میکردند. پل مالان یکی از مهمترین گذرگاههای این مسیر بود. این پل تاریخی در جنوب هرات ساخته شده و برای قرنها دو سوی هریرود را به هم وصل کرده است. هنوز هم طاقهای آجری آن بر فراز رودخانه باقی ماندهاند و از دورهای حکایت میکنند که پل، بخشی از یکی از راههای مهم تجارتی منطقه بود.
قافلهای از هرات به سوی قندهار حرکت کرده است. شترها، اسبها، بارهای تجارتی و مسافران باید از هریرود بگذرند. راه اصلی از روی همین پل عبور میکند. تا پیش از ساخت پل پشتو در سال ۱۳۴۰ خورشیدی، پل مالان مهمترین گذرگاه قدیمی مسیر هرات به قندهار بود.
پلی در راه هرات، قندهار و هند
اهمیت پل مالان فقط به رفتوآمد مردم روستاهای اطراف محدود نبود. ایرانیکا آن را پلی مشهور در مسیر هرات به فراه و قندهار معرفی کرده است. کاروانهایی که از هرات به سوی سیستان، قندهار و سپس هند حرکت میکردند از همین مسیر میگذشتند. در دورههایی که تجارت زمینی مهمترین راه انتقال کالا بود، چنین پلی نقش مستقیم در ارتباط اقتصادی هرات با مناطق جنوبی و شرقی داشت.
پل دقیقا چه زمانی ساخته شد؟
پاسخ قطعی به این پرسش آسان نیست. برخی روایتهای محلی قدمت پل را حتی به دوران پیش از اسلام میرسانند، اما شواهد تاریخی روشنتر آن را با دوره سلجوقیان پیوند میدهد. دانشنامه ایرانیکا مینویسد پل مشهور مالان متعلق به دوره سلجوقی بوده است. منابع افغانستان نیز سال ۵۰۵ هجری قمری، برابر با حدود ۱۱۱۰ میلادی، را برای ساخت شکل تاریخی پل در دوره سلطان سنجر سلجوقی ذکر کردهاند.
حبیبالسیر از ۲۶ طاق یاد کرده است
یکی از جالبترین اشارههای تاریخی به پل مالان در کتاب «حبیبالسیر» آمده است. در این اثر، پل دارای ۲۶ طاق توصیف شده و مصالح آن خشت پخته، گچ و آهک دانسته شده است. در همان روایت گفته شده که نویسنده نام بانی پل را در منابع تاریخی پیدا نکرده، اما میان مردم این سخن رایج بوده که زنی آن را ساخته است. امروز شمار طاقهای باقیمانده کمتر است و منابع معاصر معمولا از ۲۲ طاق یاد میکنند.
بیبی حور و بیبی نور
شاید شناختهشدهترین داستان پل مالان، روایت دو خواهر به نامهای بیبی حور و بیبی نور باشد. در روایتهای محلی گفته میشود این دو زن از درآمد کار خود برای ساخت پل استفاده کردند. برخی روایتها حتی میگویند آنان تخممرغ و پوست آن را با آهک و مواد ساختمانی مخلوط کردند تا ملات پل مقاومتر شود. این داستان در فرهنگ شفاهی هرات بسیار مشهور است، اما نباید آن را با سند قطعی تاریخی یکسان دانست.
افسانهای قدیمیتر از خود پل
روایت دیگری، داستان پل را به دوران پیش از اسلام میبرد. بر پایه این افسانه، در منطقه مالان نیایشگاهی زرتشتی وجود داشت و مردم برای رسیدن به آن باید از هریرود عبور میکردند. مردی به نام «بروز» نذر کرده بود اگر صاحب فرزند شود، پلی بر رود بسازد تا رفتوآمد مردم آسانتر شود. این روایت بیشتر بخشی از حافظه و فرهنگ عامه هرات است و سند تاریخی مستقلی برای تایید آن وجود ندارد.
چرا پل در برابر آب دوام آورده است؟
هریرود در دورههای مختلف طغیان کرده و سیلاب بسیاری از سازههای اطراف خود را آسیب زده است. پل مالان با وجود قدمت طولانی و آسیبهای جنگی هنوز پابرجاست. طاقهای متعدد پل باعث میشوند آب رودخانه از چند دهانه عبور کند و فشار آب روی یک نقطه متمرکز نشود. منابع معاصر طول پل را بیش از ۲۰۰ متر و عرض آن را حدود هشت متر ثبت کردهاند.
جنگ به پل هم رسید
پل مالان در طول تاریخ بارها تعمیر شده است. در چند دهه اخیر نیز جنگ افغانستان به آن آسیب رساند و شماری از طاقهای پل تخریب شد. پس از جنگ، عملیات مرمت انجام گرفت. منابع افغانستان از مرمت پل در دهه ۱۹۹۰ و سپس اجرای پروژههای دیگری برای حفاظت آن در سالهای بعد یاد کردهاند. این تعمیرها سبب شد پل همچنان قابل استفاده باقی بماند.
پل مالان جایی است که تاریخ راهها، تجارت و زندگی روزمره هرات در یک نقطه به هم میرسند. هنوز میتوان روی پلی ایستاد که کاروانها قرنها از آن گذشتهاند، زیر آن هریرود جریان دارد و درباره سازندگانش داستانهایی نقل میشود که نسل به نسل میان مردم هرات مانده است.