زمانی در هرات، برای رفتن به خانه همسایه لازم نبود تلفن کنی، پیام بدهی یا از قبل قرار بگذاری. دروازه را می‌زدی، کسی از داخل می‌پرسید «کی است؟» و چند لحظه بعد چای روی دسترخوان بود.

کوچه فقط راهی برای رفت‌وآمد نبود. بخشی از زندگی بود. مردم همدیگر را می‌شناختند، بچه‌های یکدیگر را می‌شناختند و گاهی حتی می‌دانستند در خانه همسایه چه کسی مریض است، چه کسی مسافر آمده، چه کسی عروسی دارد و چه کسی روزهای سختی را می‌گذراند.

اگر کودکی در کوچه شیطنت می‌کرد، ممکن بود پیش از آن‌که به خانه برسد، مادرش خبر شده باشد.

اگر کسی چند روز دیده نمی‌شد، بالاخره یکی دروازه خانه‌اش را می‌زد و می‌پرسید: «خیر باشد، چند روز است پیدایت نیست.»

این کنجکاوی همیشه خوشایند نبود، اما پشت آن نوعی از زندگی جمعی وجود داشت که امروز کم‌رنگ‌تر شده است.

در بسیاری از محله‌های قدیمی هرات، آدم‌ها فقط در کنار هم خانه نداشتند. زندگی‌شان به هم وصل بود.

یک خانه دیگ بزرگ داشت، خانه دیگر فرش اضافه. یکی در عروسی کمک می‌کرد و دیگری در مراسم فاتحه. اگر مهمان زیاد می‌آمد، چوکی از خانه همسایه می‌رسید. اگر کسی سفر می‌رفت، کلید خانه را به کسی در همان کوچه می‌سپرد.

بعضی دروازه‌ها ساعت‌ها باز می‌ماند.

کودکان از یک خانه وارد می‌شدند و از خانه دیگر بیرون می‌آمدند. مادرها گاهی از سر دیوار با هم صحبت می‌کردند. مردها عصرها دم دروازه یا در دکان نزدیک محل می‌نشستند. خبرهای محله پیش از آن‌که جایی نوشته شود، میان همین چند کوچه می‌چرخید.

زندگی خصوصی بود، اما دیوارهای اجتماعی آن به اندازه امروز بلند نبود.

دکان سرکوچه هم فقط جای خرید نبود. دکاندار بیشتر اهالی را به نام می‌شناخت. می‌دانست این کودک پسر کیست و آن پیرمرد در کدام خانه زندگی می‌کند. اگر بچه‌ای برای خرید می‌آمد و پولش کم بود، خریدش را می‌برد و حساب برای بعد می‌ماند.

اعتماد بخشی از معامله بود.

گاهی تمام ارتباط یک خانواده با بازار بیرون از محله از همان دکان کوچک آغاز می‌شد.

در تابستان، شب‌ها شکل دیگری داشت. مردم روی بام یا در حویلی می‌نشستند. صدای گفت‌وگوی چند خانه با هم مخلوط می‌شد. بچه‌ها تا دیر وقت بازی می‌کردند و کسی لازم نمی‌دید هر چند دقیقه دنبالشان بگردد.

محله، در حد خودش، مراقب آن‌ها بود.

اگر کودکی زمین می‌خورد، همیشه مادر خودش نخستین کسی نبود که او را بلند می‌کرد. ممکن بود زن همسایه باشد یا پیرمردی که دم دروازه نشسته بود.

این شبکه کوچک مراقبت، بخشی از زندگی روزمره بود.

در روزهای عید، این نزدیکی بیشتر دیده می‌شد. رفت‌وآمد میان خانه‌ها زیاد می‌شد. مردم برای دیدن هم می‌رفتند و کودکان از یک خانه به خانه دیگر سر می‌زدند. در عروسی و عزا، مرز میان خانواده و همسایه باریک‌تر می‌شد.

بعضی همسایه‌ها عملا بخشی از خانواده بودند.

سال‌ها بعد، خیلی چیزها تغییر کرد.

خانه‌های قدیمی جای خود را به ساختمان‌های تازه داد. بعضی خانواده‌ها مهاجر شدند. بعضی محله‌ها چند بار جمعیت عوض کردند. تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی ارتباط مردم را بیشتر کرد، اما نوع دیگری از نزدیکی را هم کمتر ساخت.

امروز ممکن است کسی هر روز ده‌ها پیام دریافت کند، اما نام خانواده‌ای را که دو خانه آن‌طرف‌تر زندگی می‌کند نداند.

ممکن است دروازه‌ها محکم‌تر شده باشند و ارتباط‌ها حساب‌شده‌تر.

شهر بزرگ‌تر شده است. آدم‌ها پرمشغله‌تر شده‌اند. مهاجرت، جنگ، تغییر اقتصادی و تغییر سبک زندگی، شکل روابط را دگرگون کرده است.

اما برای نسل‌هایی از هرات، خاطره محله هنوز با صداها و تصویرهای بسیار ساده زنده است.

صدای زدن دروازه.

کودکانی که در کوچه بازی می‌کردند.

همسایه‌ای که بدون خبر قبلی وارد می‌شد.

بشقابی که از یک خانه به خانه دیگر می‌رفت و عصر همان روز با چیزی دیگر برمی‌گشت.

پیرمردی که تقریبا همه بچه‌های محل را می‌شناخت.

و آن جمله ساده که شاید خلاصه تمام آن زندگی بود:

«این‌ها همسایه ما هستند.»

در هرات قدیم، همسایه فقط کسی نبود که خانه‌اش کنار خانه شما قرار داشت. بخشی از امنیت، خاطره، کمک و زندگی روزمره شما بود.

شاید به همین دلیل است که وقتی آدم‌های آن نسل از محله قدیمی خود حرف می‌زنند، معمولا فقط از کوچه و خانه یاد نمی‌کنند.

از آدم‌ها یاد می‌کنند.