مولوی خداداد صالح
رئیس پیشین شورای علما
مولوی خداداد صالح
شیخالحدیث، مدرس و رئیس پیشین شورای علمای حوزه غرب
مولوی خداداد صالح بیش از چند دهه در زندگی دینی، اجتماعی و سیاسی هرات حضور داشت. نام او با شورای علمای حوزه غرب، مسجد جامع بزرگ هرات، دارالعلوم عالی غیاثیه، دانشگاه الغیاث و تلاش برای گفتوگوی مذهبی پیوند خورده است.
خداداد صالح اهل ولسوالی اوبه در شرق هرات بود. درباره سال تولد و دوران کودکی او معلومات دقیق و همسانی در منابع عمومی وجود ندارد. گزارشهای منتشرشده هنگام درگذشت او نوشتهاند که حدود ۸۰ سال عمر داشت و از جوانی به فراگیری علوم دینی پرداخت. او بعدها به یکی از بانفوذترین عالمان دینی غرب افغانستان تبدیل شد.
آموزش دینی و تدریس
مولوی خداداد صالح علوم دینی را فراگرفت و بخش بزرگی از زندگی خود را به تدریس، خطابت و آموزش شاگردان اختصاص داد. جزئیات محل و دورههای نخست آموزش او به گونه روشن در منابع در دسترس ثبت نشده است.
او با عنوان شیخالحدیث شناخته میشد و در مدرسههای دینی هرات تدریس میکرد. رادیو آزادی گزارش داده است که او در دو سال پایانی زندگی، سمت رسمی نداشت و بیشتر وقت خود را صرف آموزش شاگردانش میکرد.
از محکمه هرات تا شورای علما
بر بنیاد گزارشهای زندگینامهای، خداداد صالح در سالهای جنگ با شوروی و حکومت دکتر نجیبالله با نیروهای مجاهدین نیز ارتباط داشت. پس از ورود مجاهدین به هرات در سال ۱۳۷۱، به ریاست محکمه هرات و ریاست شورای علما رسید.
او در دورههای متفاوت سیاسی، از حکومت مجاهدین و دوره نخست طالبان تا سالهای جمهوری، جایگاه خود را در شورای علمای هرات حفظ کرد. همین تداوم حضور، او را به یکی از سیاسیترین و بانفوذترین روحانیان هرات تبدیل کرد.
مسجد جامع بزرگ هرات
مولوی خداداد صالح سالها در مسجد جامع بزرگ هرات خطابه میخواند و به عنوان خطیب یا نایب خطیب این مسجد شناخته میشد. خطبههای او درباره مسائل دینی، صلح، جنگ، وحدت مذهبی و رویدادهای اجتماعی بازتاب گسترده داشت.
در عقرب ۱۳۹۵، هنگام نماز جمعه در مسجد جامع بزرگ هرات هدف سوءقصد قرار گرفت، اما جان سالم به در برد. این رویداد با اعتراض شماری از عالمان دینی هرات روبهرو شد.
دارالعلوم غیاثیه و دانشگاه الغیاث
از مهمترین میراثهای آموزشی مولوی خداداد صالح، بنیانگذاری دارالعلوم عالی غیاثیه و موسسه تحصیلات عالی اسلامی الغیاث در هرات است. این مجموعه در ناحیه یازدهم شهر هرات فعالیت دارد و علوم دینی و دانشگاهی در آن تدریس میشود.
گزارشهای محلی نوشتهاند که هزاران دانشآموز، طلبه و دانشجو، به شمول زنان، در بخشهای مختلف این مجموعه آموزش دیدهاند. او همچنین رسانه الغیاث را برای نشر برنامههای دینی، فرهنگی و اجتماعی راهاندازی کرد.
دارالعلوم عالی غیاثیه
مرکزی برای تدریس علوم دینی و آموزش طلبههای ولایتهای غرب افغانستان.
دانشگاه الغیاث
نهاد تحصیلات عالی که آموزش دانشگاهی را در کنار فعالیتهای دینی دنبال کرد.
رسانه الغیاث
رسانهای با تمرکز بر مسائل دینی، فرهنگی، ملی و گفتوگوی مذهبی.
وحدت مذهبی و گفتوگو
مولوی خداداد صالح در نشستهای متعددی با عالمان شیعه و سنی شرکت کرد. رسانههای محلی از او به عنوان یکی از چهرههای فعال در تقریب مذاهب اسلامی و گفتوگوی میان عالمان دینی یاد کردهاند.
در سال ۱۳۹۸، نماز جمعهای با حضور نمازگزاران شیعه و سنی در هرات برگزار شد و او در خطبه خود بر تقوا و اتحاد تاکید کرد. ارتباط او با عالمان شیعه و حضور در برنامههای مشترک مذهبی، بخش مهمی از کارنامه اجتماعی او بود.
موضعگیری در برابر جنگ
مولوی خداداد صالح در سالهای پایانی جمهوری بارها خواستار توقف جنگ و آغاز گفتوگوهای صلح شد. او در سال ۱۳۹۹ حمله به غیرنظامیان، شفاخانهها، مسجدها و مراسم عمومی را خلاف اسلام خواند.
او در یک نشست شورای علمای حوزه غرب گفت که کشتن غیرنظامیان توجیه دینی ندارد و از طالبان و حکومت خواست آتشبس کنند. صالح تلاش برای صلح را یک مسئولیت دینی میدانست و جنگ را راه حل افغانستان نمیخواند.
خط زمانی زندگی و فعالیت
تولد در ولسوالی اوبه ولایت هرات. سال دقیق تولد در منابع عمومی روشن نیست.
فراگیری علوم دینی و آغاز تدریس و فعالیت مذهبی.
حضور در فعالیتهای دینی و ارتباط با شورای شهری مجاهدین.
رسیدن به ریاست محکمه هرات و شورای علما پس از ورود مجاهدین.
ادامه ریاست شورای علمای حوزه غرب در دورههای سیاسی متفاوت.
جان سالم بردن از سوءقصد هنگام نماز جمعه در مسجد جامع بزرگ هرات.
محکومکردن حمله به غیرنظامیان و درخواست آتشبس و گفتوگوی صلح.
درگذشت در پاکستان پس از چند ماه بیماری و درمان.
درگذشت و بازتاب آن
مولوی خداداد صالح شامگاه سهشنبه ۳۰ عقرب ۱۴۰۲، پس از چند ماه بیماری، در پاکستان درگذشت. او برای درمان به آن کشور رفته بود. هنگام درگذشت حدود ۸۰ سال داشت.
درگذشت او با واکنش شخصیتهای دینی، فرهنگی و سیاسی روبهرو شد. شماری او را عالمی میانهرو و وحدتگرا خواندند. ارزیابیها از نقش سیاسی او یکسان نبود، اما نفوذ چند دههای او در زندگی دینی و اجتماعی هرات در بیشتر گزارشها مورد تاکید قرار گرفت.
