مصلی هرات
مصلی هرات و منارههای تاریخی آن
شمال شهر هرات
چند مناره بلند که امروز در شمال شهر هرات دیده میشود، باقیمانده مجموعهای بسیار بزرگتر است که در سده پانزدهم میلادی ساخته شد. مصلی هرات زمانی مجموعهای از مسجد، مدرسه، خانقاه، آرامگاه، دارالحفاظ، دارالشفا و ساختمانهای دیگر بود. بخش عمده این مجموعه از میان رفته، اما منارهها و آرامگاه گوهرشاد هنوز تصویری از شکوه معماری هرات در دوره تیموری ارائه میکنند.
شهری که در دوره تیموری تغییر کرد
وقتی شاهرخ تیموری هرات را به مرکز حکومت خود تبدیل کرد، شهر وارد یکی از مهمترین دورههای فرهنگی و معماری تاریخ خود شد. در همین دوره، گوهرشاد بیگم، همسر شاهرخ، ساخت مجموعه بزرگی را در بیرون شهر آغاز کرد. کار ساخت مصلی در سال ۱۴۱۷ میلادی شروع شد و در دهههای بعد، بناهای دیگری نیز در اطراف آن ساخته شد. مجموعه به مرور به یکی از مهمترین مراکز مذهبی، آموزشی و فرهنگی هرات تبدیل شد.
مصلی در اصل چه چیزهایی داشت؟
آنچه امروز از مصلی دیده میشود، تنها بخش کوچکی از مجموعه اصلی است. منابع تاریخی و پژوهشی از مدرسه و مسجد جامع گوهرشاد بیگم، مدرسه سلطان حسین بایقرا، خانقاه او، مسجد امیر علیشیر نوایی، دارالحفاظ، دارالشفا، خانقاه اخلاصیه و مدرسه اخلاصیه بهعنوان اجزای این مجموعه یاد میکنند. این بناها در کنار یکدیگر مجموعهای بزرگ ساخته بودند که به مرکز آموزش، عبادت و فعالیتهای فرهنگی هرات تبدیل شده بود.
گوهرشاد بیگم و آغاز ساخت مصلی
گوهرشاد بیگم از مهمترین حامیان هنر و معماری در دوره تیموری بود. او در سال ۱۴۱۷ میلادی ساخت مدرسه و مسجد بزرگ خود را در نزدیکی جوی انجیل آغاز کرد. مجموعهای که او بنیان گذاشت در دورههای بعد گسترش یافت و شاهزادگان، وزیران و بزرگان تیموری بناهای دیگری در پیرامون آن ساختند. همین توسعه تدریجی باعث شد منطقه مصلی به یکی از بزرگترین مجموعههای معماری هرات تبدیل شود. 1
آرامگاه گوهرشاد
آرامگاه گوهرشاد یکی از مهمترین بخشهای باقیمانده مجموعه است. این بنا در سده پانزدهم ساخته شد و به آرامگاه خانوادگی تیموریان تبدیل شد. بایسنغر، فرزند شاهرخ و گوهرشاد، و شماری دیگر از اعضای خاندان تیموری در آن دفن شدند. بعدها خود گوهرشاد نیز در همین آرامگاه به خاک سپرده شد. گنبد مرتفع و تزیینات داخلی و بیرونی آن هنوز از شاخصترین نمونههای معماری آرامگاهی دوره تیموری در هرات شمرده میشود. 2
چرا بیشتر مصلی امروز وجود ندارد؟
مهمترین ضربه به مجموعه در سال ۱۸۸۵ میلادی وارد شد. در آن زمان، با بالا گرفتن نگرانی از پیشروی روسیه به سوی هرات، بخش بزرگی از ساختمانهای مصلی تخریب شد تا اطراف شهر برای دفاع نظامی باز باشد. حملهای که از آن بیم میرفت هرگز رخ نداد، اما بخش عمده مجموعه تاریخی از بین رفت. در سالهای بعد نیز زمینلرزهها، جنگها و فرسایش طبیعی به بقایای آن آسیب زدند. 3
منارههایی که از یک مجموعه عظیم باقی ماندند
منارههای مصلی امروز شناختهشدهترین بخش باقیمانده این مجموعهاند. این منارهها بخشی از مدرسهها و بناهای مذهبی اطراف مصلی بودند و با کاشیکاری، نقشهای هندسی و کتیبههای تزیینی پوشیده شده بودند. در طول سده بیستم چند مناره دیگر در نتیجه زمینلرزه و جنگ فرو ریخت. یونسکو در سالهای بعد برای بررسی و استحکامبخشی منارههای باقیمانده برنامههایی اجرا کرد. 4
هنر تیموری را هنوز میتوان دید
مصلی فقط از نظر اندازه مهم نبود. تزیینات آن نیز جایگاه ویژهای داشت. کاشیکاریهای آبی و فیروزهای، مقرنسها، کتیبههای خوشنویسی، نقشهای گیاهی و هندسی و سنگتراشیهای ظریف در بخشهای مختلف مجموعه دیده میشد. حتی پس از ویرانی بسیاری از بناها، معماران، خوشنویسان و هنرمندان برای مطالعه نمونههای باقیمانده به مصلی مراجعه میکردند. شاروالی هرات نوشته است که این مجموعه برای سالها همچنان منبع آموزش هنر معماری و تزیینات بود. 5
چیزی که پیش چشم شماست، ویرانه یک ساختمان ساده نیست. منارههای باقیمانده، آرامگاه گوهرشاد و بقایای مدرسهها نشانههای مجموعهایاند که زمانی بخش بزرگی از شمال هرات را در بر میگرفت و یکی از مراکز مهم هنر، معماری و آموزش در جهان تیموری بود.