قلعه تاریخی

داستانی که به اسکندر نسبت داده شده است

یک روایت مشهور، پیدایش نخستین قلعه در این محل را به اسکندر مقدونی نسبت می‌دهد. اسکندر در حدود سال ۳۳۰ پیش از میلاد، در جریان لشکرکشی خود به قلمرو هخامنشیان، هرات باستان را تصرف کرد. یونسکو می‌گوید قلعه اختیارالدین بر محلی قرار دارد که احتمال می‌رود نخستین استحکامات آن در همان دوره ساخته شده باشد. با این حال، پژوهشگران درباره این پیوند تاریخی احتیاط می‌کنند و شواهد موجود اجازه نمی‌دهد ساختمان فعلی قلعه مستقیما به اسکندر نسبت داده شود.

آنچه امروز می‌بینیم، بیشتر از دوره کرت‌هاست

پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد شکل اصلی برج‌ها و دیوارهای باقی‌مانده قلعه بیشتر به سده سیزدهم و چهاردهم میلادی برمی‌گردد. پس از حمله مغول، حاکمان کرت هرات قلعه را بازسازی و تقویت کردند. ایرانیکا می‌نویسد فخرالدین کرت در حدود سال‌های ۱۲۹۹ و ۱۳۰۰ میلادی برج‌ها، دیوارها، استحکامات و خندق قلعه را تقویت کرد و بخش غربی آن را نیز توسعه داد.

قلعه از دو بخش ساخته شده است

قلعه اختیارالدین یک بنای یکپارچه و ساده نیست. ایرانیکا آن را متشکل از دو بخش اصلی معرفی می‌کند. بخش شرقی، قلعه اصلی و مستحکم‌تر است که با خشت پخته ساخته شده و بخش بزرگ‌تر غربی با خشت خام شکل گرفته است. در گذشته شمار برج‌های قلعه بیشتر بود. منابع تاریخی از وجود حدود ۲۵ برج یاد کرده‌اند، هرچند در بررسی‌های اواخر دهه ۱۹۷۰ تنها ۱۸ برج باقی‌مانده ثبت شده بود.

دوره تیموری، زمانی که قلعه دوباره در مرکز قدرت قرار گرفت

در سده پانزدهم میلادی، هرات به پایتخت مهم تیموریان تبدیل شد و قلعه اختیارالدین نیز دوباره نقش سیاسی مهمی یافت. در دوره شاهرخ تیموری، قلعه بخشی از مجموعه حکومتی شهر بود و کارهای ساختمانی و تزیینی در آن انجام شد. یونسکو می‌گوید بخش‌هایی از کاشی‌کاری دوره شاهرخ هنوز بر برخی برج‌های قلعه دیده می‌شود. همین آثار نشان می‌دهد قلعه علاوه بر نقش دفاعی، در دوره تیموری جلوه‌ای هنری نیز پیدا کرده بود.

چرا نام آن «اختیارالدین» است؟

در منابع تاریخی این قلعه با نام «قلعه»، «حصار» و بعدتر «قلعه اختیارالدین» شناخته شده است. درباره شخصی که نام اختیارالدین از او گرفته شده، روایت‌ها یکسان نیست. برخی منابع این نام را با دوره کرت‌ها و فرمانروایان محلی هرات مرتبط می‌دانند. به همین دلیل، بهتر است ریشه دقیق نام قلعه را قطعی ندانیم، اما مسلم است که این نام از چند قرن پیش برای این استحکامات به کار رفته است.

جنگ‌ها و آسیب‌هایی که قلعه پشت سر گذاشت

موقعیت نظامی قلعه باعث شد در بسیاری از درگیری‌های تاریخی هرات درگیر شود. حکومت‌های مختلف آن را تصرف کردند، تغییر دادند و دوباره ساختند. جنگ‌ها، زمین‌لرزه‌ها، فرسایش طبیعی و استفاده نظامی در دوره‌های مختلف به بخش‌هایی از آن آسیب زد. همین لایه‌های متعدد بازسازی باعث شده است معماری امروز قلعه ترکیبی از چند دوره تاریخی باشد.

مرمت بزرگ در دوره معاصر

در دهه ۱۹۷۰ برنامه‌ای برای حفاظت و مرمت قلعه انجام شد. در سال‌های بعد نیز پروژه‌های دیگری برای استحکام دیوارها، برج‌ها و فضاهای داخلی اجرا شد. هدف این مرمت‌ها حفظ ساختار تاریخی بنا و بازگرداندن بخش‌هایی بود که در اثر جنگ و فرسایش آسیب دیده بودند. امروز قلعه یکی از مهم‌ترین مکان‌های تاریخی قابل بازدید در شهر هرات است.

موزه هرات در داخل قلعه

بخشی از قلعه امروز برای موزه هرات استفاده می‌شود. آثار تاریخی و فرهنگی مربوط به دوره‌های مختلف تاریخ هرات در این مجموعه نگهداری شده است. شاروالی هرات نیز از بازگشایی موزه در داخل قلعه یاد کرده است. این ترکیب باعث شده بازدیدکننده هم خود بنای قلعه را ببیند و هم با بخشی از آثار تاریخی منطقه آشنا شود.

از برج‌ها و دیوارهای بلند قلعه، بافت شهر قدیم هرات در برابر شما قرار می‌گیرد. همین موقعیت مرتفع یکی از دلایلی بود که قلعه برای قرن‌ها مرکز دفاع و کنترل شهر باشد. امروز همین نقطه یکی از بهترین جاها برای دیدن پیوند میان هرات قدیم و شهر جدید است.

منابع: مرکز میراث جهانی یونسکو، دانشنامه ایرانیکا، پروژه میراث افغانستان وزارت فرهنگ فرانسه، شاروالی هرات و وزارت اطلاعات و فرهنگ