سلطان آغا در طول زمان به یکی از محل‌های مهم تجمع مردم هرات تبدیل شده است. صبح‌های جمعه، روزهای مذهبی و به‌ویژه نوروز، این زیارت محل رفت‌وآمد شمار زیادی از مردم بوده است. همین حضور مستمر باعث شده زیارت از یک بنای تاریخی فراتر برود و بخشی از زندگی اجتماعی شهر باشد.

مزار به چه کسی نسبت داده می‌شود؟

بر سنگ و روایت‌های محلی این زیارت، نام سلطان میر عبدالله واحد شهید آمده است. شماری از منابع او را از نوادگان امام حسن مجتبی معرفی کرده‌اند. در برخی روایت‌ها نیز گفته شده که او پدر حضرت عبدالعظیم حسنی بوده است. در مقابل، روایت دیگری او را از نسل مسلم بن عقیل می‌داند. به همین دلیل، نسب دقیق صاحب مزار در منابع یکسان نیست و بهتر است این بخش از تاریخ زیارت به‌عنوان روایت‌های مختلف معرفی شود.

دو سنگ قدیمی در داخل زیارت

در زیارت سلطان آغا دو سنگ مرمر قدیمی وجود دارد که بر یکی از آن‌ها اطلاعاتی درباره صاحب مزار نوشته شده است. پژوهشگران محلی هرات این سنگ‌ها را برای بررسی تاریخ و نسب صاحب زیارت مهم دانسته‌اند. اسیر هروی نیز در رساله‌ای درباره سلطان میر عبدالله واحد شهید به این سنگ‌ها پرداخته و آن‌ها را از مهم‌ترین اسناد داخل زیارت دانسته است.

بنایی که چند بار ساخته شد

ساختمان زیارت در طول زمان چند بار تغییر کرده است. بر پایه منابع محلی، در دوره فرمانروایی آل کرت گنبد و مقبره‌ای بر مزار ساخته شد. این بنا به مرور آسیب دید و در سده نهم هجری، امیر علی‌شیر نوایی دستور بازسازی آن را داد. بنابراین شکل تاریخی زیارت حاصل یک دوره واحد نیست و ساختمان آن در چند مرحله تغییر کرده است.

جنگ، ویرانی و ساخت دوباره

منطقه سلطان آغا و فیروزآباد در سال‌های جنگ افغانستان بارها درگیر درگیری‌های مسلحانه شد. ساختمان زیارت نیز در این دوره آسیب جدی دید و مقبره آن ویران شد. پس از پایان بخشی از جنگ‌ها، ساختمان فعلی با کمک مالی یکی از تاجران هرات دوباره ساخته شد. همین بازسازی سبب شد زیارت دوباره به محل اصلی رفت‌وآمد مردم تبدیل شود.

برافراشتن علم در نوروز

یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های سلطان آغا در روز نخست نوروز برگزار می‌شود. در این روز، علمی در صحن زیارت برافراشته می‌شود و برای چند هفته باقی می‌ماند. این مراسم سال‌هاست بخشی از سنت نوروزی هرات است. مردم برای زیارت، دعا و شرکت در مراسم به این محل می‌آیند و فضای اطراف زیارت در این روزها بسیار پررفت‌وآمد می‌شود.

قبرستانی که بخشی از تاریخ هرات را در خود دارد

اطراف زیارت سلطان آغا یکی از قبرستان‌های قدیمی هرات قرار دارد و شمار زیادی از خانواده‌های شیعه هرات مردگان خود را در این محدوده دفن کرده‌اند. وجود سنگ‌قبرهای قدیمی باعث شده این محل برای پژوهش تاریخ اجتماعی شهر نیز اهمیت داشته باشد. بعضی از این سنگ‌ها دارای کتیبه، شعر و تاریخ وفات هستند و بخشی از آن‌ها در مجموعه‌ای شبیه موزه سنگ نگهداری شده‌اند.

همسایه یک قبرستان تاریخی دیگر

در ضلع جنوبی زیارت سلطان آغا، قبرستان تاریخی یهودیان هرات قرار دارد. روزنامه ۸صبح نوشته است که نزدیک به صد مزار یهودیان در این قبرستان باقی مانده و شماری از یهودیان هرات که سال‌ها پیش افغانستان را ترک کرده بودند، بعدا برای بازسازی قبرهای خانواده‌های خود به هرات برگشتند. نزدیکی این دو قبرستان، بخشی از گذشته چنددینی شهر هرات را نشان می‌دهد.

اینجا محل اجرای مجازات هم بوده است

برخی منابع محلی درباره گذشته این منطقه نوشته‌اند که محل سلطان آغا در دوره‌هایی صحنه رویدادهای عمومی و اجرای مجازات نیز بوده است. از دار زدن و اجرای حکم محکومان در این محدوده یاد شده است. این بخش از تاریخ، نشان می‌دهد که منطقه سلطان آغا در گذشته فقط فضای مذهبی نداشته و در زندگی عمومی شهر نیز نقش داشته است.

اینجا چند لایه از تاریخ هرات کنار هم دیده می‌شود: زیارتی که قرن‌ها محل مراجعه مردم بوده، سنگ‌های قدیمی، قبرستان تاریخی، مراسم نوروز، خاطره جنگ و بازسازی، و در چند قدمی آن قبرستان یهودیان هرات. سلطان آغا به همین دلیل فقط یک مزار نیست، بلکه بخشی از حافظه اجتماعی و مذهبی شهر است.